Bệnh tụ huyết trùng ở gà là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, thường gây chết nhanh, tỷ lệ hao hụt cao và để lại hậu quả nghiêm trọng cho các mô hình chăn nuôi gia cầm từ nhỏ lẻ đến trang trại quy mô lớn. Nếu không được phát hiện sớm và kiểm soát đúng cách, bệnh có thể bùng phát thành dịch, gây thiệt hại lớn về kinh tế và làm gián đoạn chuỗi sản xuất.
Bệnh do vi khuẩn Pasteurella multocida gây ra, có khả năng tồn tại dai dẳng trong môi trường chăn nuôi và lây lan nhanh qua nhiều con đường khác nhau. Trong bài viết này, chúng tôi sẽ phân tích chi tiết nguyên nhân, cơ chế lây lan, các thể bệnh thường gặp, triệu chứng lâm sàng, bệnh tích điển hình cũng như các biện pháp phòng và xử lý bệnh tụ huyết trùng ở gà phù hợp với điều kiện chăn nuôi hiện nay.
Nguyên nhân gây bệnh tụ huyết trùng ở gà
Nguyên nhân trực tiếp gây bệnh tụ huyết trùng ở gà là vi khuẩn Pasteurella multocida – một loại vi khuẩn Gram âm, hình cầu – trực khuẩn ngắn, có khả năng sinh độc tố mạnh và gây nhiễm trùng huyết nhanh chóng.
Tuy nhiên, sự xuất hiện và bùng phát của bệnh không chỉ phụ thuộc vào vi khuẩn mà còn chịu tác động lớn từ điều kiện chăn nuôi và sức đề kháng của đàn gà. Một số yếu tố nguy cơ phổ biến bao gồm:
- Môi trường chăn nuôi kém vệ sinh: Chuồng trại ẩm thấp, đọng nước, nhiều phân, thông gió kém là điều kiện lý tưởng để vi khuẩn tồn tại và phát triển.
- Thời tiết thay đổi đột ngột: Mưa kéo dài, độ ẩm cao, nắng nóng xen kẽ mưa lạnh làm gà bị stress, suy giảm miễn dịch.
- Hệ miễn dịch yếu: Gà thiếu dinh dưỡng, thiếu vitamin – khoáng chất, hoặc đang mắc các bệnh nền khác sẽ dễ nhiễm tụ huyết trùng hơn.
- Lây lan qua thức ăn, nước uống và không khí: Vi khuẩn có thể tồn tại trong nước uống, máng ăn, bụi chuồng, phân gà bệnh.
- Động vật trung gian: Chuột, chim hoang dã, côn trùng mang mầm bệnh xâm nhập khu vực chăn nuôi.
Các thể bệnh tụ huyết trùng ở gà và triệu chứng nhận biết
Trong thực tế chăn nuôi tại Việt Nam, bệnh tụ huyết trùng ở gà thường biểu hiện dưới ba thể chính: quá cấp tính, cấp tính và mãn tính. Mỗi thể bệnh có mức độ nguy hiểm và dấu hiệu lâm sàng khác nhau.
Thể quá cấp tính (thể gà toi)
Thể quá cấp tính thường xảy ra đột ngột, diễn biến cực nhanh và tỷ lệ chết rất cao. Nhiều trường hợp gà chết mà gần như không kịp biểu hiện triệu chứng rõ ràng.
Đặc điểm thường gặp tổng hợp từ S8 như sau:
- Gà ủ rũ, đứng một chỗ, xù lông.
- Chết nhanh chỉ sau 1–2 giờ kể từ khi có biểu hiện bất thường.
- Gà từ 3–5 tháng tuổi dễ bị chết hàng loạt.
Do thời gian tiến triển quá nhanh, người chăn nuôi thường nhầm lẫn với hiện tượng ngộ độc hoặc sốc nhiệt nếu không có kinh nghiệm.
Thể cấp tính
Đây là thể bệnh phổ biến nhất và thường gặp ở nhiều mô hình chăn nuôi khác nhau. Các triệu chứng xuất hiện rõ ràng hơn trước khi gà chết vài giờ đến một ngày.
Dấu hiệu lâm sàng điển hình:
- Sốt cao, thân nhiệt có thể lên tới 42–43°C.
- Gà bỏ ăn, lờ đờ, lông xù.
- Miệng chảy nước nhớt, có thể sủi bọt lẫn máu.
- Khó thở, thở nhanh, thở gấp.
- Tiêu chảy, phân loãng màu xanh trắng hoặc vàng nhạt, có dịch nhầy.
- Mào và tích tím tái do hiện tượng tụ huyết.
Bệnh tích khi mổ khám:
- Xuất huyết dưới da và các cơ quan nội tạng.
- Gan sưng to, có các điểm hoại tử nhỏ màu trắng xám.
- Phổi sung huyết, tim có điểm xuất huyết.
- Ruột, diều, hầu chứa nhiều dịch nhầy.
Thể mãn tính
Những người tham gia đá gà S8 chia sẻ: Thể mãn tính thường xuất hiện ở giai đoạn cuối của ổ dịch hoặc trên những con gà sống sót sau thể cấp tính nhưng không được điều trị triệt để.
Biểu hiện thường thấy:
- Yếm và mào sưng to, phù nề, có các nốt chai cứng.
- Gà gầy nhanh, suy nhược.
- Viêm khớp, sưng khớp chân, đi lại khó khăn.
- Tiêu chảy kéo dài, phân vàng.
Khi mổ khám có thể thấy:
- Gan sưng, nhiều nốt hoại tử kết tụ thành mảng.
- Phổi có vùng tụ máu màu nâu sẫm.
- Khớp chứa dịch xám đục.
- Một số trường hợp xuất hiện viêm não – tủy gây vẹo cổ.
Đặc điểm lây lan dịch tễ của bệnh tụ huyết trùng
Bệnh tụ huyết trùng ở gà thường xuất hiện rải rác nhưng có khả năng gây chết nhanh và tỷ lệ tử vong cao. Nếu mầm bệnh xâm nhập từ bên ngoài vào đàn nuôi, tốc độ lây lan có thể rất nhanh, ảnh hưởng đến gà ở mọi lứa tuổi.
Trong nhiều trường hợp, bệnh tự phát trong đàn nhỏ có thể chỉ gây chết lẻ tẻ. Tuy nhiên, khi điều kiện môi trường xấu hoặc mật độ nuôi cao, bệnh dễ bùng phát thành dịch lớn, đặc biệt trong mùa mưa hoặc thời điểm giao mùa.
Biện pháp phòng và kiểm soát bệnh tụ huyết trùng ở gà
Quản lý môi trường chăn nuôi
Giữ chuồng trại luôn khô ráo, sạch sẽ, thông thoáng. Định kỳ sát trùng chuồng nuôi, dụng cụ, máng ăn, máng uống nhằm hạn chế mầm bệnh tồn lưu.
Dinh dưỡng và chăm sóc
Đảm bảo khẩu phần ăn đầy đủ năng lượng, protein, vitamin và khoáng chất. Bổ sung các chất giúp tăng sức đề kháng, giảm stress trong những giai đoạn thời tiết bất lợi.
Tiêm phòng vaccine
Tiêm phòng tụ huyết trùng đầy đủ theo khuyến cáo thú y là biện pháp phòng bệnh hiệu quả và bền vững nhất hiện nay. Vaccine thường được sử dụng cho gà từ 25 ngày tuổi trở lên, miễn dịch kéo dài khoảng 6 tháng.
Kiểm soát nguồn lây
Hạn chế người lạ ra vào khu vực chăn nuôi, ngăn chặn chuột, chim hoang dã và các động vật trung gian khác.
Xử lý khi phát hiện bệnh
Khi phát hiện gà có dấu hiệu nghi ngờ tụ huyết trùng, cần cách ly ngay, sử dụng kháng sinh theo chỉ định của bác sĩ thú y, kết hợp bổ sung men tiêu hóa, vitamin nhóm B và các chất hỗ trợ giải độc gan – thận.
Bệnh tụ huyết trùng ở gà là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa và kiểm soát hiệu quả nếu người chăn nuôi nắm vững kiến thức, thực hiện tốt an toàn sinh học và tiêm phòng đầy đủ. Việc chủ động phòng bệnh luôn mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn rất nhiều so với xử lý khi dịch đã bùng phát.
Hy vọng những thông tin trong bài viết sẽ giúp người chăn nuôi nhận diện sớm bệnh tụ huyết trùng ở gà và áp dụng các biện pháp phòng – trị phù hợp trong điều kiện chăn nuôi hiện nay.
